کتاب «نقض حقوق اسیران جنگی ایرانی و مسئولیت بینالمللی دولت عراق» به قلم علی داعی و از انتشارات پیام آزادگان، اثری جامع و دانشگاهی است که به بررسی ابعاد حقوقی و کیفری نقض حقوق بشردوستانه در دوران دفاع مقدس پرداخته و سازوکارهای دادخواهی و دریافت غرامت از دولت عراق را تبیین میکند؛ اثری که عنوان رتبه سوم سیزدهمین دوره جایزه کتاب سال دفاع مقدس را نیز در کارنامه دارد.
مسئله نقض حقوق اسیران جنگی و لزوم پاسخگویی رژیم بعث عراق، از مهمترین مباحث حقوق بینالملل در حوزه دفاع مقدس است. کتاب «نقض حقوق اسیران جنگی ایرانی و مسئولیت بینالمللی دولت عراق» نوشته علی داعی که در سال ۱۳۸۷ توسط انتشارات پیام آزادگان به چاپ رسیده، با تکیه بر تجربیات مؤلف (از آزادگان جنگ تحمیلی)، اسناد رسمی بینالمللی، گزارشهای کمیته بینالمللی صلیب سرخ، مقالات حقوقی و مصاحبه با اسرا تدوین شده و چشماندازی مستند از جنایات رژیم بعث و راهکارهای دریافت غرامت ارائه میدهد.
فصل اول: چارچوب حقوقی حمایت از اسیران در حقوق بینالملل بشردوستانه
فصل نخست کتاب با بررسی پیشینه تاریخی حمایت از اسرا از دوران باستان تا کنوانسیونهای چهارگانه ژنو و پروتکل اول الحاقی ۱۹۷۷، به تبیین مفهوم رزمنده و حقوق بنیادین اسیران جنگی میپردازد. در این بخش مواردی نظیر:
- ممنوعیت مقابلهبهمثل و رفتارهای تبعیضآمیز؛
- شرایط نگهداری، بهداشت، تغذیه، فعالیتهای فرهنگی و مذهبی؛
- ضوابط بازجویی، کار، ارتباط با خانواده و مجازاتهای انضباطی؛
- سازوکارهای نظارتی و نظام نقضهای عمده (شامل شکنجه، اعدام و دادرسی ناعادلانه) تشریح شده است.
فصل دوم: نقض حقوق اسرا از لحظه دستگیری تا انتقال
در فصل دوم، ترکیب جمعیتی اسیران ایرانی (اعم از نیروهای مسلح و غیرنظامیان مرزی، کادر درمان و…) بررسی شده و به موارد نقض فاحش حقوق در بدو اسارت پرداخته میشود؛ از جمله:
- اعدامهای خودسرانه و تیرباران مجروحان در خطوط مقدم؛
- ممانعت از امدادرسانی پزشکی و غارت اموال شخصی؛
- شرایط غیرانسانی انتقال اسرا و بازجوییهای اولیه.
فصل سوم: وضعیت اسیران در بازداشتگاههای دائمی
فصل سوم با تمرکز بر ماده ۱۳ کنوانسیون سوم ژنو (اصل رفتار انسانی)، جنایات رخداده در اردوگاههای دائمی نظیر موصل و رمادی را به تصویر میکشد:
- اعمال شکنجههای سازمانیافته جسمی و روانی و کشتار جمعی اسرا؛
- نقض احترام به سلامت جسمانی، کرامت انسانی و حقوق ویژه سالخوردگان، افسران و بانوان؛
- محرومیتهای بهداشتی، درمانی و عدم دسترسی به دادرسی عادلانه؛
- ارزیابی اقدامات و محدودیتهای کمیته بینالمللی صلیب سرخ در اردوگاهها.
فصل چهارم: مسئولیت بینالمللی عراق و شیوههای جبران خسارت
فصل پایانی کتاب به جنبههای حقوقی و راهکارهای عملی دادخواهی پرداخته و مسئولیت کیفری فردی جنایتکاران جنگی و مسئولیت بینالمللی دولت عراق را تفکیک میکند:
- تبیین حق دادخواهی و جبران خسارت بر مبنای اسناد و رویه دادگاههای بینالمللی؛
- بررسی سازوکارهای مستقل از مذاکرات صلح (دادگاههای ملی عراق، اصل صلاحیت جهانی و حمایت دیپلماتیک)؛
- سازوکارهای مرتبط با مذاکرات صلح نظیر تأسیس دادگاه داوری و کمیسیون غرامت.
این اثر در بخش پیوستها، اسامی اسرای مورد مصاحبه، اسناد اعدام اسیران ایرانی و فهرست اسامی برخی جنایتکاران جنگی عراقی را منتشر کرده است. کتاب «نقض حقوق اسیران جنگی ایرانی و مسئولیت بینالمللی دولت عراق» در سیزدهمین دوره کتاب سال دفاع مقدس موفق به کسب رتبه سوم شد.
(برگرفته از دانشنامه ویکیآزادگان)