روند تبادل اسیران جنگ تحمیلی ایران و عراق، یکی از مهمترین فصلهای پس از پایان جنگ هشتساله است؛ فرایندی که با سالها مذاکره، پیگیریهای دیپلماتیک و تلاشهای مستمر جمهوری اسلامی ایران، جمعیت هلالاحمر و کمیته بینالمللی صلیب سرخ سرانجام به آزادی دهها هزار آزاده ایرانی انجامید.
موضوع اسیران جنگی از همان سالهای نخست دفاع مقدس به یکی از اصلیترین محورهای مذاکرات میان ایران، عراق و کمیته بینالمللی صلیب سرخ تبدیل شد. هرچند پس از پذیرش قطعنامه ۵۹۸ و برقراری آتشبس، انتظار میرفت اسیران بدون تأخیر به کشور بازگردند، اما کارشکنیهای رژیم بعث عراق موجب شد روند آزادی آنان تا دو سال پس از پایان جنگ به تعویق بیفتد.
در سالهای پیش از آزادی گسترده آزادگان نیز جمهوری اسلامی ایران بارها با رویکردی انساندوستانه، اسیران مجروح و معلول عراقی را بهصورت یکجانبه آزاد کرد و همزمان پیگیر آزادی اسیران ایرانی، بهویژه جانبازان، بیماران و ثبتنامنشدهها بود. در نتیجه این تلاشها، از خرداد ۱۳۶۰ تا دی ۱۳۶۸، ۹۶۹ نفر از اسیران ایرانی شامل مجروحان، جانبازان، زنان و کودکان در ۱۹ مرحله تبادل شدند.
نقطه عطف این روند، ۲۶ مرداد ۱۳۶۹ بود؛ روزی که پس از توافق دو کشور، تبادل انبوه اسیران آغاز شد. در این عملیات بزرگ که طی ۴۲ مرحله تا ۲۴ شهریور ۱۳۶۹ ادامه یافت، ۳۷ هزار و ۵۳۲ آزاده ایرانی از طریق مرزهای زمینی و فرودگاه مهرآباد به میهن اسلامی بازگشتند؛ رخدادی تاریخی که در حافظه ملت ایران بهعنوان «بازگشت آزادگان» ماندگار شد.
بر اساس اسناد منتشرشده، نخستین گروه هزارنفری آزادگان از اردوگاه موصل یک راهی وطن شدند و پس از آن، هر روز گروههای جدیدی از مرز خسروی وارد کشور شدند. استقبال گسترده مردم از آزادگان، صحنههایی ماندگار از همبستگی ملی و قدردانی از سالها صبر و استقامت آنان را رقم زد.
نمایندگان کمیته بینالمللی صلیب سرخ نیز در تمامی مراحل آزادی و انتقال اسیران حضور داشتند. اسیران پیش از ترک اردوگاهها، فرم رضایت برای بازگشت به ایران را امضا میکردند و سپس برای انتقال به مرز یا فرودگاه آماده میشدند. این مراحل مطابق مقررات کنوانسیون ژنو انجام میشد.
با وجود تبادل بزرگ مرداد و شهریور ۱۳۶۹، آزادی اسیران ایرانی پایان نیافت. بر اساس آمار موجود، ۶۲۹ آزاده دیگر که به دلایل مختلف در اسارت رژیم بعث باقی مانده بودند، از شهریور ۱۳۶۹ تا اسفند ۱۳۸۱ طی ۱۷ مرحله به کشور بازگشتند. در میان آنان، نام سرتیپ خلبان حسین لشکری و عبدالحسین دبات بهعنوان قدیمیترین آزادگان ایرانی که طولانیترین دوران اسارت را تحمل کردند، برجسته است.
بر پایه آمارهای ثبتشده، در مجموع ۳۹ هزار و ۱۳۰ آزاده ایرانی از سال ۱۳۶۰ تا ۱۳۸۱ در ۷۸ مرحله از اسارت رژیم بعث عراق رهایی یافته و به میهن اسلامی بازگشتند؛ رویدادی که نمادی از استقامت آزادگان، پیگیری مسئولان جمهوری اسلامی ایران و نقش نهادهای بینالمللی در اجرای روند تبادل اسیران بهشمار میرود.