دبیر علمی جایزه انتخاب بهترین کتاب سال دفاع مقدس با تأکید بر اینکه هر جنگ دارای دو میدان نظامی و روایی است، گفت: جنگ ممکن است در میدان نظامی به پایان برسد، اما نبرد بر سر روایت و معنای آن تازه آغاز میشود؛ از این رو روایت جنگ فقط ثبت عملیاتها، حوادث و وقایع نظامی نیست، بلکه صدای انسانهای درگیر جنگ، رنجها، مقاومتها و تجربههای انسانی را برای نسلهای آینده حفظ میکند.
به گزارش روابط عمومی مؤسسه فرهنگیهنری پیام آزادگان، جواد کامور بخشایش، نویسنده و دبیر علمی جایزه انتخاب بهترین کتاب سال دفاع مقدس، در نشست «روایتها در عصر استقامت» که با محوریت «عصر جنگهای تحمیلی اخیر» امروز دوشنبه در خانه کتاب و ادبیات ایران برگزار شد، با تأکید بر اهمیت مفهوم روایت در زندگی انسان و تحولات اجتماعی اظهار داشت: باید قدری عمیقتر به مفهوم «روایت» نگاه کنیم. معمولاً وقتی درباره خاطرهنویسی، خاطرهنگاری، خاطرات شفاهی و اصول و تکنیکهای روایی سخن میگوییم، با مفهومی مشخص و محدود مواجه هستیم؛ اما روایت مفهومی بسیار گستردهتر از خاطره، خاطره شفاهی، داستان و حتی تاریخ شفاهی است.
وی تصریح کرد: روایت یکی از مهمترین ابزارهای انسان برای فهم زمان، شناخت خویشتن و معنا بخشیدن به زندگی است. ما از ابتدای زندگی تا امروز، جهان و خودمان را از طریق روایت درک کردهایم و اگر بخواهیم به زندگی خود هویت و معنا بدهیم، ناگزیر از روایت هستیم.
کامور بخشایش ادامه داد: روایت را میتوان ابزاری برای شناخت انسان و جهان دانست. زمانی که میخواهیم تجربهای را برای فرد دیگری توضیح دهیم، از روایت استفاده میکنیم. روایت به ما امکان میدهد تجربههای انسانی را منتقل کنیم و برای رویدادهای زندگی معنا بسازیم.
روایت؛ پیونددهنده گذشته، حال و آینده
این نویسنده یکی از مهمترین کارکردهای روایت را معنا بخشیدن به تجربههای انسانی دانست و گفت: ما مجموعهای از رویدادهای پراکنده را در ذهن خود داریم؛ اما زمانی که این رویدادها را به یکدیگر پیوند میدهیم و بر اساس اصولی مشخص آنها را کنار هم قرار میدهیم، روایت شکل میگیرد.
وی افزود: روایت به یک اتفاق معنا میدهد؛ چه آن اتفاق از منظر پیروزی دیده شود و چه شکست، امید باشد یا ناامیدی. در حقیقت، معنا بخشیدن به یک اتفاق، یکی از مهمترین کارکردهای روایت است.
کامور بخشایش با اشاره به نقش روایت در انتقال تجربههای نسلهای مختلف اظهار داشت: روایت از زمانی که جهان و انسان وجود داشته، وجود داشته و تا زمانی که انسان و جهان وجود دارند، روایت نیز ادامه خواهد داشت. ما درباره گذشته خود از طریق روایتهایی که از پدربزرگها، مادربزرگها و نسلهای پیشین شنیدهایم، اطلاعات کسب میکنیم.
روایت و شکلگیری هویت فردی و جمعی
دبیر علمی جایزه کتاب سال دفاع مقدس گفت: انسان هویت فردی خود را نیز از طریق روایت شکل میدهد. وقتی از ما خواسته میشود خودمان را معرفی کنیم، در واقع بخشی از زندگی و تجربه خود را روایت میکنیم. اینکه چه چیزی را بگوییم و چه چیزی را نگوییم، نوعی انتخاب و گزینش است و همین گزینش بخشی از ساختار روایت را شکل میدهد.
وی با تأکید بر نقش روایت در حفظ حافظه تاریخی افزود: روایت علاوه بر هویت فردی، در حفظ حافظه و جلوگیری از فراموشی نیز نقش دارد. اگر واقعه عاشورا روایت نمیشد، امروز چیزی از آن واقعه تاریخی در اختیار ما نبود. بسیاری از داستانهای شاهنامه نیز از طریق روایت و انتقال سینهبهسینه به نسلهای بعد رسیده است.
کامور بخشایش ادامه داد: روایت به شکلگیری حافظه جمعی انسان کمک میکند و اجازه نمیدهد تجربههای تاریخی به فراموشی سپرده شوند. حافظه فردی هنگامی که از ذهن انسان خارج و به جامعه منتقل میشود، میتواند به بخشی از حافظه جمعی تبدیل شود و مجموعه این روایتها، هویت جمعی ما را شکل میدهد.
ادبیات و هنر بر پایه روایت شکل میگیرند
وی با اشاره به پیوند روایت و هنر اظهار داشت: ادبیات و هنر نیز بر پایه روایت شکل میگیرند. سینما، داستان، ادبیات و بسیاری از گونههای هنری، به نوعی با روایت ارتباط دارند. وقتی روایت به تصویر تبدیل میشود، سینما شکل میگیرد و هنگامی که روایت با تخیل و عناصر داستانی همراه میشود، داستان پدید میآید.
این نویسنده افزود: روایت چیزی فراتر از خاطرهنگاری است و تعامل میان روایت و هنر، موضوع مهمی است که باید مورد توجه قرار گیرد.
جنگ؛ دو میدان نظامی و روایی
کامور بخشایش با تأکید بر نقش روایت در جنگ گفت: اگر بخواهیم درباره نقش روایت در جنگ سخن بگوییم، باید توجه کنیم که هر جنگ، دو میدان دارد؛ یک میدان نظامی و یک میدان روایی. در میدان نظامی، نیروها حمله یا دفاع میکنند و جنگ در مقطعی به پایان میرسد؛ اما اینکه این جنگ و مفاهیم و رخدادهای آن چگونه به نسلهای بعد و افکار عمومی منتقل شود، موضوع روایت است.
وی تصریح کرد: روایت میتواند واقعیت را منتقل کند یا حتی آن را وارونه نشان دهد. امروز با روایتهای وارونهای مواجه هستیم که تلاش میکنند یک واقعیت را بر اساس معنایی خاص به عنوان واقعیت عینی به مخاطب منتقل کنند.
پس از پایان جنگ، نبرد روایت آغاز میشود
این نویسنده با اشاره به جنگ ۱۲روزه و تحولات اخیر منطقه اظهار داشت: اکنون جنگ ۱۲روزه پایان یافته و اسناد و مدارک مربوط به آن در حال جمعآوری است؛ اما مسئله اصلی این است که چه روایتی از این جنگ به نسل آینده منتقل خواهد شد.
وی عنوان کرد: ممکن است جنگ در میدان نظامی به پایان برسد، اما روایت آن تازه آغاز میشود. جنگ دیگر تکرار نمیشود، اما آنچه از جنگ میشنویم و میخوانیم، معنای ذهنی ما درباره آن را شکل میدهد.
کامور بخشایش خاطرنشان کرد: نسلی که جنگ را ندیده است، جنگ را از طریق روایت خواهد شناخت. ما نیز بسیاری از جنگهای تاریخی را ندیدهایم و شناخت ما از آنها بر اساس اسناد، ادبیات، تاریخ، فیلم و روایتهایی است که به ما منتقل شده است.
جنگ روایتها؛ منازعه بر سر معنا
وی تأکید کرد: روایت، میدان منازعه بر سر معناست. ممکن است یک طرف خود را پیروز و طرف مقابل را شکستخورده معرفی کند و طرف دیگر دقیقاً روایتی معکوس ارائه دهد. در چنین شرایطی، مسئله تنها این نیست که چه اتفاقی افتاده، بلکه مهم است که این اتفاق چگونه معنا شود.
کامور بخشایش افزود: دشمنان ما نیز در حال تولید روایت هستند. آنها برای ثبت و بازنمایی رخدادها، اسناد و دادههای فراوانی جمعآوری میکنند و در قالبهای مختلف ادبی، هنری و رسانهای، روایت مورد نظر خود را ارائه میدهند. این مسئله نشان میدهد که جنگ با پایان عملیات نظامی تمام نمیشود؛ جنگ در حافظه مردم ادامه پیدا میکند و این روایت است که تعیین میکند این جنگ در حافظه تاریخی مردم چگونه ثبت شود.
روایت جنگ باید صدای انسان را حفظ کند
این نویسنده با تأکید بر اهمیت روایت انسانی از جنگ اظهار داشت: روایت جنگ فقط ثبت عملیاتها، حوادث و وقایع نظامی نیست؛ روایت، صدای انسانهای درگیر جنگ را حفظ میکند.
وی ادامه داد: اگر روایت نباشد، از دفاع مقدس چیزی جز مجموعهای از اسناد تاریخی باقی نمیماند. این روایت است که صدای رنج انسان، صدای مجروح، درد مادر و رنج سالها انتظار خانوادهها را به نسلهای بعد منتقل میکند.
کامور بخشایش گفت: چگونه میتوان انتظار مادری را که ۲۵ یا ۳۰ سال چشمبهراه فرزند خود بوده است، برای نسل آینده قابل لمس کرد؟ این کار از طریق روایت امکانپذیر است. روایت میتواند لحظهبهلحظه این انتظار، رنج و امید را به مخاطب منتقل کند و بر افکار عمومی اثر بگذارد.
روایت؛ مسئولیت امروز در برابر فردای تاریخ
دبیر علمی جایزه کتاب سال دفاع مقدس با اشاره به جنگهای اخیر گفت: ما در جنگ ۱۲روزه و جنگ رمضان با مجموعهای از رخدادها و تجربههای انسانی مواجه هستیم که نیازمند روایت هستند. این روایتها بخشی از تجربه انسانی و اطلاعات تاریخی ما را جمعآوری و منتقل میکنند.
وی خاطرنشان کرد: ما در برابر تاریخ فردا مسئولیم و باید پاسخ دهیم که چه چیزی و با چه مفهومی از جنگهای امروز به آیندگان منتقل کردهایم. شکستها، پیروزیها، امیدها، اضطرابها و لحظات دشوار جنگ باید به شکلی روایت شوند که نسل آینده بتواند حقیقت و معنای این تجربه را درک کند.
کامور بخشایش در پایان تأکید کرد: روایت صرفاً بازگویی یک حادثه نیست؛ بلکه معنا دادن به حادثه و تأثیرگذاری بر ذهن و زندگی انسان است. هر جنگی دو نبرد دارد: نبرد نظامی و نبرد روایی. ممکن است در میدان نظامی شکست یا پیروزی رخ دهد، اما اگر روایت یک حادثه بتواند معنای آن را در ذهن جامعه تغییر دهد، آثار آن میتواند بسیار فراتر از میدان نبرد باشد.